Nieprawidłowy zgryz to nie tylko krzywe zęby. Zaburzone relacje pomiędzy zębami górnymi i dolnymi mogą wpływać na sposób żucia, rozkład sił podczas zwarcia, higienę jamy ustnej, stan przyzębia, ścieranie szkliwa, a w niektórych przypadkach także funkcjonowanie stawów skroniowo-żuchwowych. Z drugiej strony nie każda niedoskonałość ustawienia zębów wymaga leczenia ortodontycznego. Niewielkie odchylenia mogą być biologicznie stabilne, nie powodować problemów funkcjonalnych i nie stanowić wskazania do zakładania aparatu ortodontycznego.
Przeczytaj również: Choroby przyzębia. Jakie są ich przyczyny i jak przebiegają?
Czym właściwie jest nieprawidłowy zgryz?
Zgryz to sposób, w jaki zęby górnego i dolnego łuku zębowego kontaktują się ze sobą podczas zwarcia. Prawidłowe relacje zgryzowe zapewniają odpowiednie warunki do wykonywania podstawowych funkcji, takich jak odgryzanie i rozdrabnianie pokarmu, a jednocześnie umożliwiają zachowanie zdrowia zębów, przyzębia oraz struktur podporowych.
Nieprawidłowy zgryz, czyli wada zgryzu może dotyczyć pojedynczego zęba, całego łuku zębowego albo relacji pomiędzy szczęką i żuchwą. W praktyce ortodontycznej spotykamy najczęściej:
- stłoczenia zębów,
- zęby obrócone wokół własnej osi,
- diastemy,
- tyłozgryz,
- przodozgryz,
- zgryz głęboki,
- zgryz otwarty oraz
- zgryz krzyżowy.
Bardzo ważne jest również rozróżnienie pomiędzy nieprawidłowym ustawieniem zębów a nieprawidłową relacją szkieletową. Zęby mogą być bowiem ustawione niewłaściwie pomimo prawidłowych proporcji szczęki i żuchwy. Wada zgryzu nie jest więc jedną konkretną chorobą. To szeroka grupa nieprawidłowości, których znaczenie kliniczne zależy od ich rodzaju, nasilenia, wieku pacjenta, warunków anatomicznych, funkcji oraz stanu tkanek otaczających zęby.
Po czym można rozpoznać, że zgryz jest nieprawidłowy?
Pierwszym sygnałem może być oczywiście wygląd zębów. Jeżeli zęby są wyraźnie stłoczone, zachodzą na siebie, są obrócone, występują między nimi większe przestrzenie albo widoczna jest asymetria łuku zębowego, warto rozważyć konsultację ortodontyczną. Estetyka jest tym najbardziej widocznym elementem oceny.
Jednym z ważniejszych sygnałów jest sposób kontaktowania się zębów podczas zagryzania. W prawidłowych warunkach zęby górne i dolne pozostają ze sobą w określonych relacjach.
W tym zakresie niepokój powinny wzbudzić sytuacje, w których:
- zęby są wyraźnie stłoczone lub zachodzą na siebie,
- pomiędzy zębami występują większe, utrwalone przestrzenie,
- podczas zagryzania dolne zęby znajdują się przed górnymi,
- część zębów górnych zagryza po wewnętrznej stronie zębów dolnych,
- przednie zęby nie stykają się podczas zwarcia,
- górne zęby bardzo głęboko przykrywają dolne,
- widoczna jest asymetria ustawienia żuchwy lub linii pośrodkowych zębów,
- zęby są wyraźnie starte, ukruszone albo nadmiernie obciążone,
- pojawiają się trudności z dokładnym oczyszczaniem niektórych powierzchni zębów.
Nie oznacza to jednak, że każda z wymienionych sytuacji automatycznie wymaga aparatu ortodontycznego. Są to przede wszystkim sygnały, że warto przeprowadzić profesjonalną ocenę. Szczególnie istotne jest obserwowanie zmian zachodzących w czasie.
Warto też zwrócić uwagę na sposób żucia. Jeżeli Pacjent niemal zawsze przeżuwa pokarm jedną stroną, ma wrażenie, że zęby „nie pasują do siebie”, przypadkowo przygryza policzek lub język albo ma trudność z odgryzaniem określonych pokarmów, przyczyną może być nieprawidłowość zgryzowa.
Jakie objawy mogą wskazywać na potrzebę leczenia ortodontycznego?
Wada zgryzu może przez długi czas nie powodować żadnego bólu. To jeden z powodów, dla których Pacjenci często odkładają konsultację ortodontyczną. Brak dolegliwości nie oznacza jednak automatycznie, że zgryz jest prawidłowy.
Jednym z najważniejszych problemów jest nieprawidłowe rozłożenie sił działających na zęby. Podczas żucia i zaciskania szczęk na zęby działają znaczne obciążenia. Jeżeli określone zęby przejmują większą część sił, może dochodzić do ich nadmiernego zużywania. W dłuższej perspektywie może to sprzyjać ścieraniu szkliwa, powstawaniu ubytków niepróchnicowego pochodzenia, mikropęknięciom, przeciążeniu tkanek podporowych zęba.
Nieprawidłowy zgryz może również utrudniać higienę. Stłoczone i obrócone zęby mają powierzchnie, do których trudniej dotrzeć szczoteczką i nicią dentystyczną. W konsekwencji w niektórych miejscach łatwiej gromadzi się biofilm bakteryjny. Sam fakt występowania stłoczenia nie oznacza oczywiście, że Pacjent rozwinie próchnicę lub chorobę przyzębia, ale niekorzystna anatomia może utrudniać skuteczną kontrolę płytki nazębnej.
Warto zwrócić uwagę również na dziąsła. Nieprawidłowo ustawiony ząb może znajdować się w mniej korzystnej pozycji względem wyrostka zębodołowego. W niektórych sytuacjach może to współistnieć z recesją dziąsła albo cienkim fenotypem tkanek miękkich.
Sygnałem ostrzegawczym mogą być także dolegliwości dotyczące układu ruchowego żuchwy. Pacjent może zauważyć napięcie mięśni żucia, zmęczenie żuchwy, trzaski lub przeskakiwanie w stawach skroniowo-żuchwowych albo ograniczenie zakresu ruchu.
Jak ortodonta sprawdza, czy potrzebne jest leczenie?
Profesjonalna diagnoza ortodontyczna jest znacznie bardziej szczegółowa niż ocena zębów podczas krótkiego spojrzenia w lustrze. Ortodonta analizuje zgryz jako część całego układu stomatognatycznego.
Podczas konsultacji ocenia ustawienie zębów, szerokość i kształt łuków zębowych, relacje między zębami górnymi i dolnymi, linie pośrodkowe, nagryz pionowy i poziomy, kontakty zwarciowe oraz symetrię. Bardzo ważne jest również zebranie informacji dotyczących funkcji. Ortodonta ocenia sposób zamykania ust, tor ruchu żuchwy, oddychanie, połykanie i pozycję języka. U dzieci i młodzieży szczególne znaczenie ma również ocena rozwoju szczęk i żuchwy.
Przy problemach ortodontycznych diagnostyka obejmuje dokumentację fotograficzną, skany wewnątrzustne, modele cyfrowe oraz odpowiednio dobrane badania radiologiczne, w tym zdjęcie panoramiczne, które pozwala ocenić obecność i położenie zawiązków zębów, stan korzeni oraz niektóre struktury kostne. Na podstawie zebranych danych ortodonta określa czy wada wymaga leczenia.